źródła prawa

WADA OŚWIADCZENIA WOLI- nieprawidłowość, która zaszła w toku procesu, którego głównymi etapami są akt woli i jego uzewnętrznienie i dotyczy albo:

- aktu woli ( wadliwe funkcjonowanie mechanizmu woli ),

- przejawu tego aktu na zewnątrz ( niezgodność między aktem woli a jego przejawem ).

A) powodujące bezwzględną nieważność czynności prawnej

1) BRAK ŚWIADOMOŚCI LUB SWOBODY ( Art. 82 )

- osoba składająca oświadczenie woli znajduje się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli ( do nieważności testamentu wystarczy tylko ta przesłanka - art. 945 §1 pkt 1 ) i:

- BRAK ŚWIADOMOŚCI- osoba nie potrafi wyobrazić sobie skutków, nie kojarzy następstw ( zob. art. 151 kro- wady oświadczeń woli przy zawarciu małżeństwa )

- BRAK SWOBODY- nie ograniczone, ale całkowite z przyczyn wewnętrznych, np. jakaś choroba psychiczna.

- z jakichkolwiek powodów, w szczególności:

- choroby psychicznej,

- niedorozwoju umysłowego,

- innego, chociażby przemijającego zaburzenia czynności psychicznych ( np. wskutek nadużycia alkoholu, wysokiej gorączki, narkozy, uwiąd starczy- Sn- 1964 )

Na czym polega różnica między wypadkiem:

a) gdy oświadczenie woli zostanie złożone przez osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego, a wypadkiem,- oświadczenie woli będzie zawsze nieważne.

b) gdy oświadczenie woli składa osoba chora psychicznie lub dotknięta niedorozwojem umysłowym- ale nie ubezwłasnowolniona- oświadczenie woli będzie nieważne tylko wtedy, gdy osoba składająca oświadczenie woli znajdowała się w chwili jego składania w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli, w razie sporu okoliczność ta musi być udowodniona.

2) POZORNOŚĆ ( Art. 83 )

Zasada: oświadczenie woli złożone jest drugiej stronie dla pozoru, tzn.:

Druga strona musi wyrazić zgodę na pozorność, musi być:

- niewątpliwa,

- adresat musi o niej wiedzieć,

- nie może być złożona później niż w momencie składania oświadczenia woli

a) POZORNOŚĆ ABSOLUTNA- strony są zgodne co do tego, że oświadczenie albo w ogóle nie ma wywołać żadnych skutków prawnych ( np. dłużnik przenosi pozornie własność rzeczy na inną osobę za jej zgodą po to, aby w ten sposób uniemożliwić swym wierzycielom prowadzenie egzekucji z tej rzeczy ),

b) POZORNOŚĆ RELATYWNA- strony wprawdzie chcą wywołać skutek prawny, ale inny, aniżeli wynika z treści pozornej czynności prawnej ( np. strony chcą zawrzeć umowę darowizny, lecz pozornie nadają umowie charakter umowy sprzedaży ). Strony symulują więc czynność prawną dla ukrycia innej ( dyssymulowanej ). Ważność czynności dyssymulowanej ocenia się wg właściwości tej czynności.

Art. 83 §2- Czynność prawna dokonana na podstawie pozornego oświadczenia jest skuteczna, jeśli:

- jest czynnością odpłatną,

- wskutek tej czynności osoba trzecia nabywa prawo lub zostaje zwolniona od obowiązku,

- osoba ta działa w dobrej wierze.

Rozróżnić trzeba czynności pozorne od:

a) OŚWIADCZENIA NIE NA SERIO świadomość otoczenia, brak zamiaru wywołania skutków pranych, przy pozorności- dążenie do wywołania pozorów, dążenie do wywołania skutków prawnych, pozór, że czynność została dokonana, nie musi być zamiar oszukania otoczenia.

b) RESERVATIO MENTALIS ( ZASTRZEŻENIE POTAJMNE ) - składający oświadczenie woli nie ma wprawdzie zamiaru wywołania skutków prawnych, ale braku tego zamiaru nie ujawnia, a więc tym samym druga strona na złożenie oświadczenia woli zgody nie wyraża, oświadczenia woli wiąże tego, który je złożył ( a contrario z art. 83 ).

c) CZYNNOŚCI POWIERNICZE- istota polega na tym, że jedna strona dokonuje na rzecz drugiej przysporzenia prawa w celu osiągnięcia takiego celu gospodarczego, do jakiego prawo to w zasadzie nie jest potrzebne, druga strona zaś zobowiązuje się do niekorzystania z tego prawa w zakresie wykraczającym poza ten cel ( przywłaszczenie na zabezpieczenie- dłużnik przenosi na wierzyciela własność rzeczy ruchomych, ale jedynie celem zabezpieczenia długa, wierzyciel zobowiązuje się do zwrotu przeniesienia własności rzeczy na dłużnika z chwilą zaspokojenia długu ).

d) CZYNNOŚCI FIDUCJARNE ( contracta ), następuje przeniesienie własności dla zabezpieczenia wierzytelności- jest rzeczywisty zamiar, a nie pozór, przeniesienie własności jest rzeczywiste. W common law- TRUST- przekazanie majątku w celu jego zarządzania, przeniesienie własności w celu prawnego zarządu majątku powiernika z powierzającym pozostają w pactum fiduciae, czynności przeniesienia własności dotyczy innych celów niż zwykłe, normalne

B) powodujące względną nieważność czynności prawnej

1) BŁĄD ISTOTNY ( Art. 84 ) i zrównane z nim w skutkach ZNIEKSZTAŁCENIE OŚWIADCZENIA WOLI PRZEZ POSŁAŃCA ( Art. 85 ).

BŁĄD- mylne wyobrażenie u osoby składającej oświadczenie woli

- SENSU STRICTO o rzeczywistym stanie rzeczy lub równoznaczny z takim mylnym wyobrażeniem brak wyobrażenia o tym stanie, jeśli stało się ono przyczyną sprawczą oświadczenia woli ( np. A kupuje kopię obrazu w przekonaniu, że to oryginał ).

- POMYŁKA- mylne wyobrażenie o treści składanego oświadczenie ( np. A pisze w ofercie 1000 zł zamiast 100 zł- wola zostaje powzięta prawidłowo- ale oświadczona wadliwie- przejaw woli jest niezgodny z aktem ).

a) musi dotyczyć treści czynności prawnej- taki błąd, który dotyczy okoliczności objętych tą treścią, chociażby dotyczyły sfery motywacyjnej, jak również co do okoliczności wyraźnie treścią nie objętych, lecz zgodnie z zasadami współżycia społecznego lub ustalonymi zwyczajami do treści jej należących.

Wcześniej wyróżniano:

- BŁAD CO DO POBUDKI -błąd dotyczący sfery motywacyjnej, a więc błąd co do przeżycia psychicznego, które skłoniło do złożenia oświadczenia woli ( np. A kupuje książkę dlatego, że mniema, iż nie ma jej w swojej bibliotece, w istocie już ją ma, tylko o tym zapomniał ).

- BŁAD CO DO TREŚCI ( pomyłka oraz taka postać błędu sensu stricto, która dotyczy okoliczności należącej do treści oświadczenia woli ( np. bład co do osoby, co do przedmiotu lub jego właściwości, co do natury czynności prawnej )

b) musi być istotny- taki, gdzie uzasadnione jest przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie ( element obiektywny ), nie złożyłby oświadczenia woli tej treści ( element subiektywny ).

c) jeżeli oświadczenie woli było złożone innej osobie a czynność jest odpłatna, to jedna z trzech przesłanek:

- błąd został wywołany przez adresata, chociażby bez jego winy ( np. w sklepie włókienniczym przez przeoczenie oznaczono materiał 60% jako 100% ),

- adresat o błędzie wiedział ( klient oświadcza, że chce kupić materiał 100%, ale wybiera materiał 60%, a adresat milczy )

- adresat mógł z łatwością błąd zauważyć ( w sklepie z antykami sprzedawca- fachowiec powinien odróżnić oryginał od falsyfikatu )

Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu:

- oświadczenie woli adresatowi na piśmie,

- termin prekluzyjny- 1 rok od wykrycia błędu

Sytuacje podobne do błędu, ale błędem nie będące:

a) DYSSENS- brak porozumienia-

- jawny- strony nie dogadały się, nie dochodzi do zawarcia umowy- brak consensu,

- ukryty- nie jest błędem.

b) wadliwe nazywanie czynności prawnej ( wada źle nazwana )- FALSA DEMONSTRATION NON NOCET- złe, fałszywe nazwanie, nie szkodzi, złe nazwanie nie ma wpływu na ważność, prawną relewantność czynu ( np. zła nazwa umowy ).

c) PODPISANIE TREŚCI OŚWIADCZENIA WOLI PRZY NIEZAPOZNANIU SIĘ Z JEGO TREŚCIĄ- skutki obciążają tego, który złożył oświadczenie bez zapoznania się z treścią. Staranność i uwaga są podstawą. Inaczej, gdy strony prowadzą negocjacje, a sekretarka notuje i dokument wypracowany przedstawiony do podpisy ma usterki techniczne.

d) BŁĘDNE WNIOSKI z prawidłowo, należycie postrzeganych faktów- strona zna stan rzeczy, ale wyobraża sobie, że on może się zmienić.

Przypadki szczególne:

- Art. 151 kro- unieważnienie małżeństwa ze względu na błąd co do tożsamości drugiej osoby,

- Art. 913- ugoda- strony czynią sobie wzajemne ustępstwa w celu uchylenia sporu. Błąd musi być dwustronny u musi dotyczyć okoliczności faktycznych, obie strony były w błędzie.

- testament- Art. 945.

2) PODSTĘP ( Art. 86 )

PODSTĘP- celowe wprowadzenie w błąd drugiej strony po to aby sama złożyła oświadczenie woli danej treści.

a) podstęp strony

Zakładając, że podstęp to rodzaj błędu, błąd taki:

- nie musi dotyczyć treści czynności prawnej,

- nie musi być istotny

b) podstęp osoby trzeciej jest równoznaczny z podstępem strony:

- jeśli strona o podstępie wiedziała i

- nie zawiadomiła o nim drugiej strony

albo:

- czynność prawna była nieodpłatna.

Czy milczenie może być podstępem? Wyjątkowo tak, gdy na osobie, która milczy, ciąży obowiązek informacji, np. np. ubezpieczyciel, jak stawia się mu szereg pytań- przemilczenie to jak skłamanie.

Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem podstępu::

- oświadczenie woli adresatowi na piśmie,

- termin prekluzyjny- 1 rok od wykrycia błędu.

3) GROŹBA ( Art. 88 )

GROŹBA- sytuacja, gdy jedna osoba w celu zmuszenia innej osoby do złożenia oświadczenia woli o oznaczonej treści zapowiada użycie środków, które sprowadzą niekorzystne następstwa dla tej osoby lub osoby trzeciej, na wypadek, gdy żądane oświadczenie woli nie zostanie złożone.

Musimy odróżnić:

- przymus fizyczny- nie ma w ogóle oświadczenia woli,

- przymus psychiczny- czyli właśnie groźbę.

a) groźba musi być bezprawna, tzn:

- BEZPRAWNOŚĆ ŚRODKA- zagrożono użyciem środka bezprawnego ( np. groźba zabójstwa- SN 1957, groźba samobójstwa ),

- BEZPRAWNOŚĆ CELU- zagrożono użyciem środka przez prawo dozwolonego, którym jednak nie wolno posługiwać się w celu wymuszenia oświadczenia woli

Przykład: jeśli wierzyciel grozi dłużnikowi egzekucją sądowa na wypadek niezapłacenia długu, groźba nie jest bezprawna, jeżeli wierzyciel w tej samej sytuacji grozi, że zawiadomi prokuraturę o wiadomym mu przestępstwie, to wprawdzie samo zachowanie się wierzyciela, który grozi, jest prawnie dozwolone, ale nie może być użyte jako środek presji celem wymuszenia zapłaty długu )

b) groźba musi być poważna- z okoliczności wynika, że składający oświadczenie woli mógł się obawiać, iż jemu samemu lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe.

). Badamy więc dwa aspekty:

- obiektywny

- subiektywny ( ważniejszy )

Będziemy badać czym straszył?, jaka była możliwość realizacji zła? Jeśli ktoś grozi myszą, to nie jest to groźba poważna. Albo ktoś grozi nam czymś, co nie jest od niego zależne ( jeśli nie zapłacisz mi, to piekło cię pochłonie ). Realizacja nie zależy tu od grożącego.

c) działanie adresata oświadczenia woli lub osoby trzeciej ( chociażby nawet adresat nie wiedział o groźbie- SN- 1952 ).

Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem groźby:

- złożenie adresatowi oświadczenia woli na piśmie,

- termin prekluzyjny- 1 rok od chwili, kiedy stan obawy ustał.

Należy pamiętać o tym, iż:

- testament sporządzony pod wpływem groźby jest bezwzględnie nieważny ( art. 945 §1 pkt 3 ),

- groźba taka jak w art. 87 jest przyczyną unieważnienia małżeństwa ( Art. 151 kro ).

4) WYZYSK ( Art. 388 )

WYZYSK- przypadek wykorzystania szczególnego położenia drugiej strony w celu uzyskania świadczenia.

Doktryna:

a) kz- wyzysk to jedna z wad oświadczenia woli ( Art.42 kz/ ),

b) popc- wyzysk pominięto wśród wad oświadczenia woli,

c) Alfred Ohanowicz ( z Poznania )- wyzysk nie jest wadą oświadczenia woli, lecz czynnością niezgodną z zasadami współżycia społecznego.

d) Prof. Petrykowska- ( monografia o wadach oświadczeń woli )- wyzysk jest wadą oświadczenia woli. Argumenty za:

- konstrukcja zbliżona jest do konstrukcji wad ( przyczyną stosowania sankcji jest nieprawidłowość po stronie osobie składającej oświadczenie woli ),

- jeśli wyzysk nie byłby wadą oświadczenia woli, to ( zgodnie z koncepcją Ohanowicza ), należałoby go traktować jako czynność sprzeczną z zasadami współżycia społecznego. Takie czynności są w ogóle nieważne, tymczasem wyzysk- zależy od woli wyzyskanego. Czemu więc wyzysk jest w przepisach o zobowiązaniach ogólnych? Bo wyzysk może wystąpić wyłącznie w umowach wzajemnych.

Konstrukcja:

- wartość jednego świadczenia przewyższa w rażącym stopniu wartość drugiego- w chwili zawierania umowy,

- po stronie wyzyskanego:

- przymusowe położenie- sytuacja spowodowana okolicznościami zewnętrznymi- jeśli ktoś działa pod wpływem narkotyków czy np. matka kupuje lekarstwo dla chorego dziecka przepłacając 10- krotnie.

- niedołęstwo,-( zarówno psychicznie i fizyczne. Nie ma legalnej definicji. Niedołężna osoba nie zdaje sobie sprawy z relacji i wartości. Nie ma możliwości skorzystania z innych osób )

- niedoświadczenie ( nie chodzi o niedoświadczenie w zawarciu konkretnego typu umowy. Każdy zawiera w życiu po raz pierwszy np. umowę sprzedaży nieruchomości. Chodzi o ogólne niedoświadczenie życiowe, przeważnie spowodowane wiekiem młodzieńczym. Np. student prawa nie może raczej powołać się na niedoświadczenie w sytuacji, gdy kupował mieszkanie i argumentuje, iż nie wiedział, iż trzeba rozejrzeć się na rynku nieruchomości.

Niedoświadczenie może wynikać także z tego, że ktoś długo przebywał za granicą i zawarł jakąś transakcję nie będąc obeznany w warunkach gospodarczych, bo przebywał przez dłuższy czas w zupełnie innych )

- wyzyskujący musi wiedzieć o wyzysku

Wyzyskany może domagać się:

- zmniejszenia swego świadczenia lub,

- zwiększenia należnego jej świadczenia,

- gdy i jedno i drugie byłoby nadmiernie utrudnione- unieważnienia umowy.

Termin prekluzyjny- 2 lata od dnia zawarcia umowy.